हेपाटाइटिस बी सम्बन्धी आधारभूत जानकारी

परिचय: एक गम्भीर विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौती

हाम्रो शरीरमा कलेजो एउटा यस्तो 'पावरहाउस' हो, जसले रगत फिल्टर गर्ने, पाचन प्रणालीलाई सघाउने र ऊर्जा सञ्चय गर्ने जस्ता ५०० भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण कार्यहरू गर्दछ। तर, हाल 'हेपाटाइटिस बी' भाइरस कलेजोको स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा ठूलो सत्रु बनेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को सन् २०२२ को तथ्याङ्क अनुसार, विश्वभर करिब २५ करोड ४० लाख मानिसहरू यस भाइरसको 'दीर्घकालीन (Chronic)' संक्रमणका साथ बाँचिरहेका छन् र हरेक वर्ष थप १२ लाख नयाँ व्यक्तिहरू यसको शिकार भइरहेका छन्।

यस रोगको गम्भीरतालाई यस तथ्यबाट बुझ्न सकिन्छ कि सन् २०२२ मा मात्रै यसका कारण करिब ११ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो। यीमध्ये धेरैजसोको मृत्यु कलेजो खुम्चिने रोग (Cirrhosis) र कलेजोको मुख्य क्यान्सर (Hepatocellular Carcinoma) का कारण भएको थियो। जनस्वास्थ्य विशेषज्ञको हैसियतले भन्नुपर्दा, यो तथ्याङ्कले हामीलाई सचेत मात्र होइन, समयमै कदम चाल्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

उमेरको खेल: शिशु र वयस्कमा फरक असर (The Age Paradox)

हेपाटाइटिस बीको एउटा अनौठो पक्ष के छ भने, यो कुन उमेरमा सर्छ भन्ने कुराले यसको भविष्य निर्धारण गर्छ। यसलाई निम्न दुई तथ्यबाट बुझ्न सकिन्छ:

· वयस्क अवस्थामा संक्रमण: यदि कुनै स्वस्थ वयस्कलाई 'अल्पकालीन (Acute)' संक्रमण भयो भने, ५ प्रतिशतभन्दा कममा मात्र यो 'दीर्घकालीन (Chronic)' समस्याको रूपमा रहन्छ। धेरैजसो वयस्कहरू आफैं निको हुन्छन्।

· शिशु र बाल्यकालमा संक्रमण: यदि कुनै शिशुमा जन्मका बेला वा ५ वर्ष मुनिको बाल्यकालमा यो संक्रमण भयो भने, करिब ९५ प्रतिशतसम्ममा यसले दीर्घकालीन संक्रमणको रूप लिन्छ, जुन पछि गएर क्यान्सरको कारण बन्न सक्छ।

यद्यपि, खोपको व्यापक प्रयोगले गर्दा एक ठूलो सफलता प्राप्त भएको छ। सन् २०१९ सम्म आइपुग्दा, ५ वर्ष मुनिका बालबालिकामा हुने दीर्घकालीन संक्रमणको दर १ प्रतिशतभन्दा तल झरेको छ, जुन खोप अभियान सुरु हुनुअघि करिब ५ प्रतिशत थियो।

"हेपाटाइटिस बी विरुद्धको खोपले यो भाइरसबाट बच्न झन्डै १००% सुरक्षा प्रदान गर्दछ।"

निदानको ठूलो खाडल: १३ प्रतिशतको सत्यता र परीक्षणको महत्त्व

हेपाटाइटिस बीलाई एउटा 'मौन समस्या' मानिन्छ किनभने धेरैजसो व्यक्तिमा 'अल्पकालीन (Acute)' संक्रमणका बेला कुनै पनि लक्षण देखिँदैनन्। यदि लक्षण देखिएमा निम्न समस्याहरू हुनसक्छन्:

· छाला र आँखामा पहेंलोपन (Jaundice)

· गाढा रंगको पिसाब

· अत्यधिक थकान, वाकवाकी र पेट दुखाइ

विगतको तथ्याङ्क अनुसार, संक्रमितमध्ये केवल १३ प्रतिशतलाई मात्र आफ्नो अवस्थाबारे जानकारी छ। यसको अर्थ ८७ प्रतिशत मानिसहरू आफू संक्रमित भएको थाहै नपाई यसलाई बोकेर हिँडिरहेका छन्। त्यसैले, WHO ले सामान्य जनसंख्यामा २ प्रतिशतभन्दा बढी संक्रमण भएको क्षेत्रका सबै वयस्कहरूलाई परीक्षण गराउन सिफारिस गरेको छ। विशेष गरी वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरू, स्वास्थ्यकर्मीहरू, कैदीहरू र उच्च जोखिममा रहेका समुदायले अनिवार्य परीक्षण गराउनुपर्छ।

खोप: जीवनभरको सुरक्षा कवच

हेपाटाइटिस बी पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिने रोग हो। यसको खोप सुरक्षित र अत्यन्तै प्रभावकारी छ, जसले कम्तीमा २० वर्ष वा जीवनभरका लागि सुरक्षा दिन्छ।

खोपको सही तालिका:

· शिशु जन्मेपछि नियमित खोप तालिका अनुसार हेपाटाइटिस बी को खोप अनिवार्य लगाउनुपर्छ।

· वयस्कहरूलाई तीन डोज खोप ०-१-६ महिना को अन्तरालमा लगाउनुपर्छ ।

यी व्यक्तिहरूले खोप लगाउनु झनै आवश्यक छ:

· स्वास्थ्यकर्मी र रगतसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने व्यक्तिहरू।

· संक्रमित व्यक्तिको परिवारका सदस्य वा यौन साथी।

· मिर्गौला रोग वा HIV भएका व्यक्तिहरू।

· असुरक्षित सुई वा धारिला उपकरण प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरू।

· धेरै जनासँग यौन सम्बन्ध राख्ने व्यक्तिहरू।

उपचार र रोकथामका व्यावहारिक उपायहरू

यो भाइरस रगत, यौन सम्पर्क, र शरीरका अन्य तरल पदार्थ (र्‍याल, योनि श्राव, वीर्य) बाट सर्दछ। यसलाई रोक्न निम्न सावधानीहरू अपनाउन सकिन्छ:

· सधैं सुरक्षित यौन सम्पर्कको लागि कन्डोम प्रयोग गर्ने।

· सुई, सिरिन्ज, टाटु खोप्ने उपकरण (Tattooing and Piercing) वा कुनै पनि धारिलो वस्तु (Sharp Objects) साझा प्रयोग नगर्ने।

· गर्भवती महिलाले अनिवार्य परीक्षण गराउने (आमाबाट बच्चामा सर्ने जोखिम रोक्न)।

उपचारको सन्दर्भमा, 'दीर्घकालीन (Chronic)' हेपाटाइटिस बी भएका ५० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरूलाई उपचारको आवश्यकता पर्ने अनुमान गरिएको छ। 'Tenofovir' वा 'Entecavir' जस्ता औषधिहरूले कलेजोको क्यान्सरको जोखिमलाई निकै कम गर्छन्। विशेष गरी HIV र हेपाटाइटिस बी दुवै भएका व्यक्तिहरूका लागि Tenofovir औषधि अत्यन्तै प्रभावकारी हुन्छ। यद्यपि, धेरैजसो अवस्थामा यो उपचार जीवनभर जारी राख्नुपर्ने हुन्छ।

निष्कर्ष

हेपाटाइटिस बी एक अदृश्य तर गम्भीर चुनौती हो। कलेजोको क्यान्सर र सिरोसिस जस्ता ज्यानमारा अवस्थाबाट बच्न समयमै सावधानी, परीक्षण र खोप नै सबैभन्दा उत्तम र सस्तो विकल्प हो। एक स्वास्थ्य सञ्चारकर्मीको रूपमा मेरो आग्रह छ—आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यलाई हल्का रूपमा नलिनुहोस्।

आजै आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्: "के तपाईं वा तपाईंको परिवारले हेपाटाइटिस बी विरुद्धको खोप पूर्ण रूपमा लगाउनुभएको छ?"

यदि छैन भने, तुरुन्तै नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गएर परामर्श लिनुहोस्। तपाईंको एउटा सानो निर्णयले कलेजोको क्यान्सर जस्तो ठूलो विपत्तिबाट जोगाउन सक्छ।