परिचय

Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease (MASLD) एउटा व्यापक चिकित्सीय शब्द हो जसले imaging वा histology मार्फत देखिने hepatic steatosis (कलेजोमा चर्बी जम्मा हुने अवस्था) को विभिन्न स्थितिहरूलाई समेट्छ। यो निदान त्यस्ता बिरामीहरूमा गरिन्छ जसमा कम्तीमा एउटा metabolic risk factor — जस्तै obesity (मोटोपना), diabetes mellitus (मधुमेह), dyslipidemia (रगतमा चर्बीको असन्तुलन), वा hypertension (उच्च रक्तचाप) पाइन्छ।

MASLD ले hepatic steatosis सम्बन्धी चिकित्सीय अवधारणामा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। ऐतिहासिक रूपमा, उल्लेखनीय मात्रामा मद्यपान नगरी कलेजोमा चर्बी जम्मा हुने अवस्थालाई Nonalcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD) भनिन्थ्यो। तर पछि दुई मुख्य कारणले नामकरणमा परिवर्तन गरियो: पहिलो, "fatty" शब्दले बिरामीमा सामाजिक कलंक (stigma) निम्त्याउँथ्यो, त्यसैले "steatotic" शब्दले ठाउँ लियो। दोस्रो, "nonalcoholic" जस्तो exclusion-based परिभाषा अस्पष्ट र अवैज्ञानिक मानिन थाल्यो।

Steatotic Liver Disease का प्रकारहरू

Steatotic Liver Disease लाई निम्न प्रकारमा वर्गीकृत गरिन्छ:

•      Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease (MASLD): यो अवस्था ≥५% hepatic steatosis र कम्तीमा एउटा cardiometabolic risk factor (जस्तै dyslipidemia वा obesity) भएमा निदान गरिन्छ, जहाँ महिलाहरूमा मद्यपान <२० g/दिन र पुरुषहरूमा <३० g/दिन हुन्छ। यो metabolic syndrome को कलेजोसम्बन्धी अभिव्यक्ति हो। यसलाई पहिले NAFLD भनिन्थ्यो।

•      Metabolic Dysfunction-Associated Steatohepatitis (MASH): पहिले Nonalcoholic Steatohepatitis (NASH) भनिने यो MASLD को प्रगतिशील रूप हो जसमा कलेजोमा सूजन (inflammation) र hepatocellular injury (कलेजाका कोशिकाहरूमा क्षति) हुन्छ, fibrosis सहित वा रहित।

•      Metabolic Dysfunction and Alcohol-Associated Liver Disease (MetALD): यो अवस्था hepatic steatosis, कम्तीमा एउटा metabolic risk factor, र मध्यम मात्रामा मद्यपान (महिलाहरूमा २०–५० g/दिन, पुरुषहरूमा ३०–६० g/दिन) भएमा देखिन्छ।

•      Alcohol-Associated Liver Disease (ALD): स्टेटोसिससहित अत्यधिक मद्यपान (महिलाहरूमा >५० g/दिन, पुरुषहरूमा >६० g/दिन) गर्ने बिरामीहरूलाई ALD भनी वर्गीकृत गरिन्छ, जहाँ एउटा standard drink मा लगभग १४ g alcohol हुन्छ।

Cardiometabolic Risk Factors

MASLD परिभाषित गर्ने metabolic dysfunction का cardiometabolic risk factors निम्नानुसार छन्:

•      Excess Adiposity (अत्यधिक चर्बी):

◦      Body Mass Index (BMI): सामान्य जनसंख्यामा ≥२५ kg/m² वा Asian मूलका व्यक्तिहरूमा ≥२३ kg/m²

◦      केन्द्रीय मोटोपना (Waist Circumference): European मूलका पुरुषमा ≥९४ cm र महिलामा ≥८० cm; South Asian/Chinese मूलका पुरुषमा ≥९० cm र महिलामा ≥८० cm

•      Glucose Metabolism का विकारहरू:

◦      Prediabetes: HbA1c ५.७%–६.४%; fasting plasma glucose १००–१२५ mg/dL

◦      Type 2 Diabetes Mellitus: HbA1c ≥६.५%; fasting plasma glucose ≥१२६ mg/dL

•      Hypertriglyceridemia: Plasma triglycerides ≥१५० mg/dL वा lipid-lowering agents को उपचार

•      HDL Cholesterol: पुरुषमा <४० mg/dL वा महिलामा ≤५० mg/dL

•      Arterial Hypertension: Resting blood pressure ≥१३०/८५ mm Hg वा antihypertensive उपचार जारी

कारण तत्त्वहरू (Etiology)

Obesity, diabetes, dyslipidemia, insulin resistance, र metabolic syndrome लाई MASLD विकासको मुख्य जोखिम कारकहरू मानिन्छन्। Metabolic syndrome सँगको घनिष्ट सम्बन्धले गर्दा MASLD cardiovascular risk factors सँग पनि सम्बन्धित छ, जसले यी बिरामीहरूमा mortality बढाउँछ, end-stage liver cirrhosis र hepatocellular carcinoma का अतिरिक्त।

महामारी विज्ञान (Epidemiology)

MASLD को incidence (नयाँ मामिलाहरूको दर) विश्वभरि तेजीले बढिरहेको छ। Latin America मा यसको prevalence (व्यापकता) सबैभन्दा बढी ४४.४% छ भने Western Europe मा सबैभन्दा कम २५.१% छ। विश्वव्यापी prevalence सन् २०४० सम्म ५५.४% पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

मधुमेह भएका ५०%–७०% व्यक्तिहरूमा MASLD पाइन्छ। बढ्दो obesity, बाल्यकालीन मोटोपना, निष्क्रिय जीवनशैली, अस्वास्थ्यकर खानपानको बढ्दो प्रचलन, र लम्बिँदो जीवनकाल यसका सम्भावित कारकहरू हुन्। Obese वयस्कहरूमा MASLD को prevalence ८०%–९०%, मधुमेह भएका बिरामीहरूमा ३०%–५०%, hyperlipidemia भएकाहरूमा ९०% भन्दा बढी, र obesity भएका बालबालिकाहरूमा ४०%–७०% सम्म पाइन्छ। सामान्य जनसंख्याका बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूमा अनुमानित ७%–१४% मा MASLD छ।

क्लिनिकल विशेषताहरू (Clinical Features)

MASLD भएका धेरैजसो बिरामीहरू प्रारम्भमा लक्षणरहित (asymptomatic) हुन्छन्, तर कोहीमा निदान हुनुभन्दा धेरै पहिलेदेखि नै अनिर्दिष्ट लक्षणहरू देखिन सक्छन्। Fatigue (थकान) सबैभन्दा सामान्य प्रस्तुति हो। यसका अतिरिक्त माथिल्लो पेटमा तीखो वा कुँडो दुखाइ, तिर्खा, bloating, र निद्रामा गडबडी पनि हुन सक्छ।

NASH-associated cirrhosis, end-stage liver disease, वा Hepatocellular Carcinoma (HCC) भएका बिरामीहरूमा देखिने लक्षणहरू:

•      वाकवाकी (Nausea) र बान्ता (Vomiting)

•      जन्डिस (Jaundice) — छाला र आँखा पहेँलिने

•      Pruritus — छालामा खटिरा

•      Ascites — पेटमा पानी जम्मा हुने

•      स्मृति ह्रास (Memory Impairment)

•      सजिलै रक्तस्राव हुने (Easy Bleeding)

•      भोक नलाग्ने (Loss of Appetite)

मूल्याङ्कन र निदान (Evaluation & Diagnosis)

MASLD मा serum aminotransferases मा हल्का वृद्धि प्राथमिक असामान्यता हो, यद्यपि धेरैजसो बिरामीहरूमा liver enzymes सामान्य हुन्छन्। Aspartate Aminotransferase (AST) र Alanine Aminotransferase (ALT) को अनुपात १ भन्दा कम हुन्छ। Gamma-Glutamyl Transferase (GGT) को वृद्धिले बढ्दो mortality को संकेत गर्न सक्छ। रोग बढ्दै जाँदा hypoalbuminemia, hyperbilirubinemia, thrombocytopenia, र prolonged prothrombin time देखिन्छ।

Abdomen को Ultrasound fatty liver मूल्याङ्कनको सामान्य साधन हो, तर MASLD को निदानको "Gold Standard" Liver Biopsy नै हो। Fibrosis को गम्भीरता मूल्याङ्कन गर्न noninvasive imaging methods प्रयोग गरिन्छ, र liver biopsy अनिर्णायक मामिलाहरूमा मात्र गरिन्छ। 

Serum-Based Fibrosis Indices

नियमित biochemistry र anthropometric data को संयोजनले isolated transaminase measurement भन्दा राम्रो नतिजा दिन्छ। प्राय: प्रयोग गरिने scores हुन्:

•      FIB-4 Index: = उमेर × AST ÷ [Platelet Count × √ALT] — सबैभन्दा सजिलो र सुलभ

•      APRI (AST-to-Platelet Ratio Index): = AST ÷ Upper-Limit-of-Normal × 100 ÷ Platelets

Imaging-Based Elastography (Liver scan)

Fibrosis-related liver stiffening मापन गर्न Vibration-Controlled Transient Elastography (VCTE), Point वा 2D Shear-Wave Elastography, र Magnetic Resonance Elastography (MRE) प्रयोग गरिन्छ। Ultrasound-based techniques सस्तो छन् तर class II obesity मा कम विश्वसनीय हुन्छन्, जबकि MRE बढी सटीक र weight-independent छ। 

Grading र Staging

Grades (गम्भीरताका दर्जाहरू)

•      Grade 1 (हल्का/Mild): Steatosis ≤६६%, zone 3 मा occasional ballooning, हल्का वा कुनै portal inflammation छैन।

•      Grade 2 (मध्यम/Moderate): Zone 3 मा prominent ballooning, intralobular inflammation, mild–moderate portal inflammation।

•      Grade 3 (गम्भीर/Severe): Panacinar steatosis, zone 3 मा स्पष्ट ballooning र disarray।

उपचार र व्यवस्थापन (Treatment & Management)

MASLD भएका सबै बिरामीहरूलाई, MASH नभए पनि,  lifestyle changes (जीवनशैली परिवर्तन) सिफारिस गरिन्छ, किनभने यी बिरामीहरूमा metabolic derangements र cardiovascular diseases को जोखिम हुन्छ।

·        तौल व्यवस्थापन (Weight Management)

Obesity भएका बिरामीहरूलाई तौल घटाउन सिफारिस गरिन्छ। Simple steatosis मा ३%–५% र NASH मा ७%–१०% तौल घटाउनु उपयुक्त मानिन्छ। बिरामीहरूलाई सन्तुलित आहार र नियमित व्यायाममार्फत प्रति सातामा ०.५–१.० kg (१–२ lb) को दरमा तौल घटाउन प्रोत्साहित गरिन्छ।

·        मद्यपानबाट परहेज (Alcohol Avoidance)

MASLD भएका सबै बिरामीहरूलाई मद्यपान पूर्ण रूपमा त्याग्न सिफारिस गरिन्छ।

·        औषधिउपचार (Pharmacologic Therapy)

MASLD उपचारमा प्रयोग हुने प्रमुख औषधिहरू:

•      Resmetirom (Thyroid Hormone Receptor-Beta Agonist): यो MASH र fibrosis stage F2 वा F3 भएका बिरामीहरूका लागि, उल्लेखनीय तौल घटाइ नभएका अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ। <१०० kg तौल भएकाहरूका लागि दैनिक ८० mg मौखिक, र ≥१०० kg तौल भएकाहरूका लागि दैनिक १०० mg। 

•      Vitamin E: मधुमेह नभएका MASH (stage 2 fibrosis वा माथि) का बिरामीहरूलाई दैनिक ८०० IU सिफारिस गरिन्छ। High-dose Vitamin E ले all-cause mortality मा सामान्य वृद्धि गर्न सक्ने भएकाले जोखिम-लाभको विस्तृत छलफल गर्नु जरुरी छ।

•      GLP-1 Receptor Agonists (liraglutide, semaglutide): Steatohepatitis resolution गर्छन्, तर fibrosis improvement स्पष्ट छैन।

•      SGLT2 Inhibitors (empagliflozin, dapagliflozin): Liver lipid मा सामान्य कमी देखाएको छ।

•      Pioglitazone: Steatohepatitis सुधार गर्छ तर fibrosis regression स्पष्ट छैन।

•      Statins: Cardiovascular protection र सम्भावित hepatoprotective प्रभाव।

•      Metformin: Histological efficacy नभए पनि biochemical लाभ छ; decompensated cirrhosis मा निषेधित।

·        शल्यक्रिया र Endoscopic उपचारहरू

Bariatric surgery (जस्तै Roux-en-Y Gastric Bypass, Sleeve Gastrectomy, र Gastric Banding) ले noncirrhotic MASLD भएका योग्य वयस्कहरूमा उल्लेखनीय दीर्घकालीन लाभ देखाएको छ, जसमा type 2 diabetes को remission र cardiometabolic risk factors को सुधार समावेश छ।

Intragastric Balloon, Endoscopic Sleeve Gastroplasty जस्ता endoscopic bariatric procedures ले liver steatosis र fibrosis सुधार गर्न सम्भावना देखाएका छन्, तर targeted MASH therapy का रूपमा मान्यताका लागि थप अनुसन्धान आवश्यक छ।

विभेदक निदान (Differential Diagnosis)

MASLD जस्तै hepatic steatosis निम्त्याउन सक्ने अन्य अवस्थाहरू:

•      Alcoholic Liver Disease (मद्यपानजनित कलेजो रोग)

•      Hepatitis C (विशेष गरी Genotype 3)

•      Wilson Disease

•      औषधिजन्य कारणहरू: Amiodarone, Methotrexate, Tamoxifen, Glucocorticoids, Valproate, HIV Anti-retroviral Agents

•      Reye Syndrome

•      Mitochondrial Hepatopathies र Mitochondrial Disorders

•      Kwashiorkor / Anorexia Nervosa

पूर्वानुमान (Prognosis)

MASLD भएका बिरामीहरूको मृत्यु दर (mortality rate) सामान्य जनसंख्याको तुलनामा बढी हुन्छ। Cardiovascular कारणले हुने मृत्यु, कलेजोसम्बन्धी कारणभन्दा बढी हुन्छ। Simple steatosis उल्टाउन (reversible) सकिन्छ र प्रायः प्रगतिशील हुँदैन, जबकि MASH, cirrhosis तर्फ अगाडि बढ्न सक्छ।

जटिलताहरू (Complications)

MASLD का सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जटिलताहरू:

•      Cardiovascular Disease (हृदयरोग)

•      Hepatocellular Carcinoma (HCC) — कलेजोको क्यान्सर

•      End-Stage Liver Disease (अन्तिम चरणको कलेजो रोग)

यी जटिलताहरूको गम्भीरता, कलेजो रोगको histological stage र grade सँग आनुपातिक हुन्छ।

बिरामी शिक्षा (Patient Education)

आहार सम्बन्धी निर्णयहरू र खाना खाने मात्राबारे बिरामी शिक्षा अत्यन्त आवश्यक छ। Nutrition र lifestyle शिक्षा नै उपचारको मूल आधार हो। प्रत्येक स्वास्थ्य सेवा भेटघाटमा खानाको छनोट, मात्रा, र Weight-Bearing Exercises सहित नियमित व्यायामको महत्त्वमा जोड दिनुपर्छ।

अन्तरपेशेवर सहकार्य (Interprofessional Approach)

MASLD को बढ्दो व्यापकता - मुख्यतः बढ्दो obesity र निष्क्रिय जीवनशैलीका कारण  लाई सम्बोधन गर्न एक समन्वित, अन्तरपेशेवर दृष्टिकोण आवश्यक छ। MASLD को प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि Primary Care Physicians, Hepatologists/Gastroenterologists, Nutritionists, Endocrinologists, Bariatric Surgeons, Specialty Nurses, र Pharmacists को समन्वित भूमिका आवश्यक छ।

Physicians र Advanced Practitioners, निदान, staging, र व्यवस्थापनको नेतृत्व गर्छन्। Nurses बिरामी शिक्षा, लक्षण निगरानी, र हेरचाह समन्वयमा भूमिका निर्वाह गर्छन्। Nutritionists र Bariatricians दिगो तौल घटाउने, धूम्रपान बन्द गर्ने, र आहार तथा व्यायाम हस्तक्षेपहरूमार्फत lifestyle modification मा सहयोग गर्छन्। Endocrinologists मधुमेह र dyslipidemia व्यवस्थापन गर्छन्। Pharmacists औषधि अन्तरक्रिया (drug interactions) समीक्षा र adherence समर्थनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

यस प्रकारको shared responsibility model ले बिरामीकेन्द्रित परिणामहरू सुधार गर्छ, हेरचाहमा खाली ठाउँहरू न्यूनीकरण गर्छ, र MASLD को दीर्घकालीन रोग व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउँछ।